Kısmi Süreli (Part-Time) İş Güvenliği Uzmanlığı: Kapsamlı Rehber

İş sağlığı ve güvenliği profesyonelleri için kariyer planlamasında en çok tercih edilen modellerden biri kısmi süreli, yani part-time çalışmadır. Özellikle sahaya yeni çıkan uzmanlar için farklı sektörleri aynı anda gözlemleme şansı sunan bu model, tecrübeli uzmanlar için de zaman yönetimini kendi inisiyatiflerine alma imkânı tanır. Ancak kısmi süreli çalışma, uzaktan bakıldığında sadece birkaç saatlik bir mesai gibi görünse de, yasal çerçevenin getirdiği yükümlülükler tam zamanlı bir pozisyondan farksızdır. İş kazalarının ne zaman yaşanacağı belli olmadığı için, sahada bulunmadığınız saatlerde bile sistemin tıkır tıkır işlemesini sağlayacak bir güvenlik kültürü inşa etmek zorundasınız.

Birçok uzman adayı, belgeyi aldıktan hemen sonra tam zamanlı bir işe girmek yerine, kendi portföyünü oluşturarak bağımsız çalışmayı veya bir Ortak Sağlık ve Güvenlik Birimi (OSGB) ile anlaşıp belirli günlerde sahaya çıkmayı hedefler. Temel eğitim süreçlerini tamamlayıp İş Güvenliği Uzmanlığı (İSG) Eğitimi sonrasında sertifikasını cebine koyan her profesyonelin aklındaki ilk soru, yasal çalışma sınırlarının nasıl belirlendiği ve bu sürecin İSG-Katip üzerinden nasıl yönetileceğidir. Kısmi süreli çalışmanın doğasını anlamadan atılacak adımlar, ileride ciddi hukuki yaptırımlarla veya altından kalkılamayacak bir iş yüküyle sonuçlanabilir.

Kısmi Süreli İş Güvenliği Uzmanlığı Nedir ve Yasal Dayanağı Nasıldır?

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, işverenlere çalışan sayısına ve tehlike sınıfına bakılmaksızın (bazı istisnalar ve ertelemeler dışında) iş güvenliği uzmanı görevlendirme yükümlülüğü getirir. İşletmelerin tamamı binlerce çalışanı olan dev fabrikalar değildir. 10 çalışanı olan bir tekstil atölyesi veya 25 çalışanı olan bir inşaat taşeronu, tam zamanlı bir uzman istihdam etmek zorunda değildir. İşte kısmi süreli iş güvenliği uzmanlığı tam olarak bu noktada devreye girer. Kanun, uzmanın çalışma süresini işletmedeki çalışan sayısına ve tehlike sınıfına göre asgari dakikalar üzerinden belirlemiştir.

Bir iş güvenliği uzmanının aylık yasal çalışma süresi sınırı 195 saattir. Bu sınır, İş Kanunu'nda belirtilen haftalık 45 saatlik çalışma süresinin aylık bazda hesaplanmış halidir. Eğer bir uzman başka bir kurumda tam zamanlı (30 gün SGK primli) çalışıyorsa, İSG-Katip sistemi üzerinden dışarıya kısmi süreli hizmet vermesi teknik olarak mümkün değildir. Sistemin size onay verebilmesi için, mevcut SGK bildirimlerinizde boşluk olması veya ana işvereninizden onaylı özel durumların (örneğin kamuda çalışan mühendislerin belirli şartlarda 80 saate kadar dışarıya hizmet verebilmesi) sağlanması gerekir. Uygulamada en çok karşılaştığımız hata, tam zamanlı bir işte çalışırken 'hafta sonları birkaç firmaya bakarım' düşüncesiyle hareket edilmesidir; sistem 195 saati dolduran bir T.C. kimlik numarasına yeni sözleşme atamasına izin vermez.

Kısmi süreli çalışmanın yasal zemininde dikkat edilmesi gereken bir diğer husus, çalışma sürelerinin sadece sahada geçirilen zamanı kapsamasıdır. Uzmanın bir firmadan diğerine giderken yolda harcadığı süreler, İSG-Katip üzerindeki yasal süreden sayılmaz. Bu durum, özellikle büyükşehirlerde çalışan uzmanlar için ciddi bir zaman maliyeti yaratır. Bir güne 4 farklı lokasyondaki firmayı sığdırmaya çalışmak, kâğıt üzerinde yasal sınırlara uysa da, pratikte uzmanın hem fiziksel hem de mental olarak tükenmesine yol açar.

Kısmi Süreli Çalışmada Süre Hesaplamaları ve Sınırlar

Hizmet verilecek sürelerin hesaplanması, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'nın belirlediği net formüllere dayanır. Bu formül, işletmenin tehlike sınıfına göre çalışan başına düşen asgari dakikaların çarpılmasıyla elde edilir. Ancak unutulmamalıdır ki bu süreler 'asgari' sürelerdir. Yani işverenle anlaşılarak bu sürelerin üzerinde sözleşme yapılabilir, ancak altında yapılamaz. Uzman adaylarının C Sınıfı İş Güvenliği Uzmanı Eğitimi sürecinde de detaylıca öğrendiği üzere, tehlike sınıfları az tehlikeli, tehlikeli ve çok tehlikeli olarak üçe ayrılır.

Süre hesaplamasını somutlaştıralım: Çok tehlikeli sınıfta yer alan 60 çalışanı olan bir metal döküm fabrikasına kısmi süreli hizmet vereceksiniz. Hesaplama: 60 çalışan x 40 dakika = 2400 dakika. Bunu saate çevirdiğimizde (2400 / 60) aylık 40 saatlik bir hizmet süresi ortaya çıkar. İSG-Katip üzerinden yapılacak sözleşmede bu 40 saat net olarak belirtilir. Eğer uzmanın aylık 195 saatlik kotasının 40 saatini bu firma doldurursa, geriye başka firmalara hizmet verebileceği 155 saati kalır.

Burada kritik bir detay daha vardır: Eğer bir işyerinde tam zamanlı uzman görevlendirmesi gerektiren sayının üzerinde çalışan varsa, artan her çalışan için ek bir kısmi süreli uzman görevlendirilmelidir. Örneğin, çok tehlikeli sınıfta 260 çalışanı olan bir şantiyede, 250 çalışan için 1 tam zamanlı uzman şarttır. Geriye kalan 10 çalışan için (10 x 40 dk = 400 dk / 60 = 6.6 saat) kısmi süreli ikinci bir uzman görevlendirilmek zorundadır. Bu tür büyük projeler, part-time çalışan uzmanlar için ek gelir ve tecrübe kapısıdır.

İSG Katip Üzerinden Kısmi Süreli Sözleşme Adımları

Sahadaki anlaşmalar ne kadar sağlam olursa olsun, İSG-Katip sisteminde onaylanmamış bir sözleşmenin yasal hiçbir geçerliliği yoktur. Kısmi süreli çalışma modelinde sözleşme süreci genellikle OSGB'ler veya doğrudan işverenler tarafından başlatılır. İşleyiş şu şekildedir: İşveren veya e-bildirge kullanıcısı, kendi e-devlet şifresi ile İSG-Katip sistemine giriş yapar. 'Hizmet Alan İşyeri Modülü' üzerinden T.C. kimlik numaranızı girerek size bir sözleşme teklifi gönderir. Bu teklifte hizmet verilecek saat, gün ve firma bilgileri yer alır.

Sözleşme teklifi size ulaştığında, sizin de kendi e-devlet şifrenizle sisteme girip 'Sözleşmeler' sekmesinden bu teklifi onaylamanız gerekir. Onay işlemi yapılmadığı takdirde sözleşme 5 gün içinde sistemden otomatik olarak düşer ve süreç baştan başlar. Özellikle birden fazla firmaya hizmet veren uzmanların sistemdeki saat çakışmalarına çok dikkat etmesi gerekir. Sistem, aynı gün ve saat dilimine iki farklı firmanın sözleşmesini atamanıza izin vermez. Bu nedenle, çalışacağınız günleri ve saatleri işverenle önceden net bir şekilde planlamalı ve sisteme doğru girilmesini sağlamalısınız.

Ayrıca, uzmanlık belgenizin vize süresinin dolmamış olması şarttır. Belge tarihi 5 yılı dolduran her uzman, İSG Yenileme (Vize) Eğitimi alarak belgesini güncellemek zorundadır. Vize süresi dolan bir uzmanın İSG-Katip sistemi pasife düşer ve ne yeni bir sözleşme yapabilir ne de mevcut sözleşmelerini sürdürebilir. Kısmi süreli çalışırken onlarca firmanın sorumluluğunu taşıyan bir uzmanın, kendi belge geçerlilik tarihlerini ajandasında ilk sıraya yazması elzemdir.

OSGB Bünyesinde mi Yoksa Bireysel (Birebir) mi Çalışmalı?

Kısmi süreli iş güvenliği uzmanlarının önünde temelde iki farklı çalışma modeli vardır: Bir OSGB bünyesinde kısmi süreli çalışan (bordrolu veya fatura keserek) olmak ya da firmalarla doğrudan bireysel sözleşme yapmak. Her iki modelin de kendine has avantajları ve dezavantajları bulunmaktadır. Yeni mezun veya sektöre yeni adım atmış uzmanlar genellikle OSGB'leri tercih ederken, portföyünü oluşturmuş kıdemli uzmanlar bireysel çalışmaya yönelmektedir.

OSGB ile çalışmanın en büyük avantajı, müşteri bulma, tahsilat yapma, sözleşme yenileme gibi idari işlerle uğraşmamanızdır. OSGB size aylık programınızı verir, siz sadece sahadaki denetimlerinizi yapar ve raporlarınızı sunarsınız. Ancak bu modelde kazancınız, doğrudan firmayla anlaştığınız duruma kıyasla çok daha düşük olacaktır; çünkü OSGB kendi kâr marjını ve işletme giderlerini fiyata yansıtır. Büyükşehirlerdeki rekabet ortamı göz önüne alındığında, İstanbul İş Güvenliği Kursu mezunu birçok aday, çevrelerini genişlettikten sonra kendi kanatlarıyla uçmayı tercih etmektedir.

Bireysel çalışmayı seçen uzmanların en çok zorlandığı konu faturalandırmadır. İşverene doğrudan hizmet verdiğinizde, ücretinizi yasal olarak tahsil edebilmek için ya o firmanın bordrosuna kısmi süreli çalışan olarak dâhil olmalısınız ya da şahıs şirketi kurarak Serbest Meslek Makbuzu (SMM) veya fatura kesmelisiniz. Birçok firma, kendi bünyesinde kısmi süreli SGK dosyası açmakla uğraşmak istemediği için fatura kesebilen uzmanları veya OSGB'leri tercih eder.

Part-Time İSG Uzmanlarının Sorumlulukları ve Sahadaki Pratik Karşılığı

Sahada kısmi süreli çalışan bir uzmanın en büyük handikabı, kısıtlı sürede işletmenin tüm risk haritasına hâkim olmak zorunda kalmasıdır. Yasal mevzuatımızda 'kısmi süreli uzmanın sorumluluğu da kısmidir' diye bir kavram yoktur. İş kazası yaşandığında, mahkeme heyeti veya bilirkişi sizin o firmaya ayda sadece 4 saat gidiyor olmanızı bir mazeret olarak kabul etmez. Sorumluluğunuz, o 4 saat içinde işletmedeki tehlikeleri tespit edip işverene yazılı olarak bildirmek, risk değerlendirmesini yapmak ve acil durum planlarını güncel tutmaktır.

Bu noktada en güçlü silahınız Onaylı Defter'dir. Tespit ettiğiniz eksiklikleri, alınması gereken önlemleri ve mevzuata aykırı durumları onaylı deftere yazıp işverene veya vekiline imzalattığınız anda, sorumluluğu işverene devretmiş olursunuz. Ancak sadece yazıp bırakmak yeterli değildir; bir sonraki ziyaretinizde bu eksikliklerin giderilip giderilmediğini kontrol etmeli ve giderilmediyse tekrar kayıt altına almalısınız. Özellikle işyeri hekimi ve Diğer Sağlık Personeli (DSP) Kursu mezunu profesyonellerle uyum içinde çalışmak, işletmenin sağlık ve güvenlik röntgenini tam anlamıyla çekmenizi sağlar.

Kısmi süreli uzmanların sahada yaşadığı bir diğer zorluk ise çalışan eğitimleridir. Temel İSG eğitimleri, işletmenin tehlike sınıfına göre belirli saatlerde verilmek zorundadır. Ayda sadece birkaç saat hizmet verdiğiniz bir firmada, tüm çalışanları bir araya toplayıp eğitim vermek ciddi bir planlama gerektirir. Bu nedenle, sözleşme yapılırken eğitim saatlerinin aylık rutin hizmet süresine dâhil mi olduğu yoksa ayrıca mı hesaplanacağı işverenle baştan netleştirilmelidir.

Serbest Çalışan (Freelance) İSG Uzmanlarının Karşılaştığı Temel Zorluklar

Freelance çalışan bir iş güvenliği uzmanının günü, genellikle sabahın erken saatlerinde başlar ve farklı lokasyonlardaki firmalar arasında mekik dokumakla geçer. Bu hareketlilik, ciddi bir yorgunluğu ve lojistik maliyetini beraberinde getirir. Yakıt masrafları, trafikte geçen kayıp zamanlar ve her firmanın farklı bir kurum kültürüne sahip olması, uzmanın adaptasyon yeteneğini sınar. Bir saat önce kurumsal bir plazada ergonomi risklerini değerlendirirken, bir saat sonra tozlu bir şantiyede yüksekte çalışma kurallarını denetlemek durumunda kalabilirsiniz.

Zorluklardan bir diğeri de işveren direncidir. Tam zamanlı çalışan bir uzman, her gün sahada olduğu için işverenle daha organik bir bağ kurabilir. Ancak ayda bir veya iki kez sahaya giden kısmi süreli uzman, işveren tarafından bazen 'sadece evrak imzalayan kişi' veya 'maliyet unsuru' olarak görülebilir. Bu algıyı kırmak, uzmanın mesleki duruşuna, iletişim becerilerine ve sunduğu katma değere bağlıdır. İşverene sadece ceza ve yaptırımlardan bahsetmek yerine, alınan güvenlik önlemlerinin verimliliği nasıl artıracağını anlatmak çok daha etkili bir yöntemdir.

Özellikle B Sınıfı İş Güvenliği Uzmanı Eğitimi sonrasında tehlikeli sınıfın yanı sıra çok tehlikeli sınıfa da (belirli şartlar ve geçici maddeler kapsamında) bakabilme yetkisi kazanan uzmanların iş yükü aniden artar. Bu dönemde 'hayır' demeyi öğrenmek, bir uzmanın kariyerini koruyan en önemli beceridir. Sadece sözleşme limitiniz var diye, fiziken yetişemeyeceğiniz veya uzmanlık alanınız olmayan spesifik bir sektöre (örneğin patlayıcı madde üretimi) kısmi süreli hizmet vermekten kaçınmalısınız.

Kısmi Süreli Çalışanlar İçin Kritik Kontrol Listesi ve Sözleşme İpuçları

Kısmi süreli iş güvenliği uzmanlığı yapmaya karar verdiyseniz, sahaya çıkmadan önce kendi güvenliğinizi ve hukuki statünüzü sağlama almanız gerekir. İş güvenliği uzmanının en büyük sermayesi diploması ve mesleki itibarıdır. İşverenle masaya oturduğunuzda, sadece ücreti değil, çalışma koşullarını, evrak süreçlerini ve sınırlarınızı net bir şekilde çizmelisiniz. Hiçbir sözlü beyanın hukuki geçerliliği olmadığını, her şeyin yazılı belgelere dayandığını asla unutmamalısınız.

Uygulamada uzmanları koruyacak en pratik adımları bir kontrol listesi etrafında toplayabiliriz. İlk olarak, hizmet vereceğiniz firmanın geçmiş İSG kayıtlarını mutlaka inceleyin. Sizden önceki uzman neden ayrılmış? Onaylı deftere yazılan kritik eksiklikler giderilmiş mi? Eğer işveren kronik olarak İSG yatırımlarından kaçınıyor ve sadece yasal zorunluluğu kâğıt üzerinde savuşturmak istiyorsa, o firmayla sözleşme yapmaktan imtina edin. İkinci olarak, Mesleki Sorumluluk Sigortası yaptırmayı ciddi olarak değerlendirin. Kısmi süreli çalışanlar için bu sigorta, olası bir hukuki süreçte savunma masraflarınızı ve tazminat yüklerinizi karşılayarak hayat kurtarıcı bir rol üstlenir.

• Sözleşmenizde hizmet günlerinizi ve saatlerinizi net olarak belirtin (Örn: Her Salı 13:00-17:00 arası).
• İSG kurullarına katılım, acil durum tatbikatları ve çalışan eğitimleri için ekstra mesai gerekip gerekmeyeceğini baştan konuşun.
• Onaylı defterin bir nüshasını mutlaka kendinizde muhafaza edin veya okunaklı bir fotoğrafını/taramasını arşivinize ekleyin.
• İşverenin size sahada eşlik edecek, işletmeyi tanıyan bir 'işveren vekili' veya 'destek elemanı' atamasını talep edin.
• Ödeme koşullarını netleştirin; gecikme durumunda hizmeti durdurma hakkınızı sözleşmeye ekletin.

Sahadaki tecrübelerimiz gösteriyor ki, kurallarını baştan net koyan, iletişimini profesyonel bir çerçevede yürüten ve mevzuatı sadece bir sopa olarak değil, bir gelişim aracı olarak kullanan uzmanlar, kısmi süreli çalışma modelinde çok daha başarılı ve huzurlu olmaktadır. Kendinizi sürekli güncel tutmak, mevzuat değişikliklerini yakından takip etmek ve işinizi şansa bırakmamak, bu zorlu ama bir o kadar da tatmin edici kariyer yolculuğunda en büyük rehberiniz olacaktır.