İSG Kurulu Ne Zaman Zorunlu Olur, Nasıl Kurulur?

İş sağlığı ve güvenliği (İSG) yönetimi, yalnızca uzmanların ve hekimlerin omuzlarına yüklenecek bir süreç olmaktan çok, işyerindeki tüm paydaşların katılımını gerektiren kolektif bir yapıdır. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'nun 22. maddesi, bu kolektif yapının en somut hali olan İSG kurullarını düzenler. İSG kurulu ne zaman zorunlu olur, nasıl kurulur sorusu, özellikle büyüme eğilimindeki işletmelerin ve karmaşık alt işveren yapısına sahip şantiyelerin en çok karşılaştığı mevzuat başlıklarından biridir. Mevzuatın amir hükmü gereği, belirli şartları sağlayan işyerlerinde bu kurulun oluşturulması bir tercih değil, yasal bir mecburiyettir.

Kurulun temel amacı, işyerindeki sağlık ve güvenlik şartlarını iyileştirmek, riskleri kaynağında yok etmek ve çalışanların yönetime katılımını sağlamaktır. Alınan kararlar tavsiye niteliğinde kalmaz; işveren, kurulun mevzuata uygun olarak verdiği kararları uygulamakla mükelleftir. Sahadaki denetimlerde sıkça karşılaştığımız tablo, kurulların kâğıt üzerinde kurulması ancak işlevsel olarak işletilmemesidir. Bu durum, olası bir iş kazasında işverenin ve kurul üyelerinin hukuki sorumluluğunu ağırlaştırır. Doğru bir İSG kültürü inşa etmek için kurulun anatomisini, kuruluş şartlarını ve işleyiş dinamiklerini eksiksiz kavramak gerekir.

50 Çalışan ve 6 Ay Şartı: İSG Kurulu Zorunluluk Kriterleri

Bir işyerinde İSG kurulu kurulabilmesi için kanunun aradığı iki temel şart vardır: Çalışan sayısının elli veya daha fazla olması ve yapılan işin altı aydan fazla süren sürekli bir iş niteliği taşıması. Bu iki şartın aynı anda sağlanması zorunludur. Örneğin, büyük bir konser organizasyonu için 200 kişi istihdam ediyorsanız ancak bu iş yalnızca iki hafta sürecekse, İSG kurulu kurma zorunluluğunuz doğmaz. Zira iş, 'altı aydan fazla süren sürekli iş' tanımına uymaz. Ancak mevsimsel dalgalanmalar yaşayan bir tekstil atölyesinde, yılın belli aylarında çalışan sayısı 50'nin altına düşse bile, işin niteliği sürekli olduğu için kurulun varlığını koruması beklenir.

Elli çalışan sayısının hesaplanması, uygulamada en çok hata yapılan noktalardan biridir. SGK kayıtlarındaki toplam kişi sayısı doğrudan baz alınmaz. Kısmi süreli (part-time) çalışanlar, çalışma süreleri dikkate alınarak tam süreli çalışmaya dönüştürülür ve hesaba o şekilde katılır. Örneğin, haftada 15 saat çalışan üç yarı zamanlı personel, hesaplamada tam zamanlı tek bir çalışan gibi değerlendirilebilir. Bu hesaplamanın doğru yapılması, işletmenin yasal yükümlülük sınırına girip girmediğini belirlemek açısından kritik öneme sahiptir. İşletmelerin bu süreci profesyonelce yürütebilmesi için bünyelerinde görev yapacak personelin İş Güvenliği Uzmanlığı (İSG) Eğitimi alarak belgelendirilmiş olması, sürecin mevzuata uygun işlemesini sağlar.

İşverenin aynı il sınırları içinde birden fazla işyeri varsa ve bu işyerlerinin her birindeki çalışan sayısı 50'nin altındaysa, kümülatif toplam 50'yi geçse dahi her bir işyeri için ayrı ayrı kurul kurma zorunluluğu doğmaz. Ancak işverenin aynı il sınırları içindeki farklı işyerlerinde yapılan işin niteliği gereği bir bütünlük arz ediyorsa ve toplam çalışan sayısı 50'yi aşıyorsa, Bakanlık yönlendirmesiyle veya risk değerlendirmesi sonucunda merkezi bir kurul oluşturulması tavsiye edilebilir. Mevzuat, sınırları net çizmekle birlikte, işin doğasına uygun esneklikler de barındırır.

Asıl İşveren - Alt İşveren İlişkilerinde Kurul Yönetimi

İnşaat, maden, tersane gibi sektörlerde asıl işveren ile alt işverenlerin (taşeronların) aynı çalışma alanını paylaşması son derece yaygındır. Bu karmaşık yapıda İSG kurulunun nasıl teşekkül edeceği, İSG Kurulları Hakkında Yönetmelik ile net kurallara bağlanmıştır. Sahada sıklıkla 'Bizim sayımız 30, taşeronun sayısı 25, kim kurul kuracak?' sorusuyla karşılaşırız. Mevzuat, bu durumu farklı senaryolara ayırarak çözümlemiştir.

Tablodan da anlaşılacağı üzere, aynı çalışma alanında toplam 50 çalışana ulaşıldığında, bir şekilde İSG kurulu mekanizmasının işletilmesi zorunludur. Ortak kurul kurulması gereken Senaryo 4 durumlarında, kurulun başkanlığını asıl işveren veya vekili yürütür. Alt işverenin yükümlülüklerini yerine getirmemesi, asıl işvereni sorumluluktan kurtarmaz. Çünkü 6331 sayılı kanun ve iş hukuku prensipleri gereği, asıl işveren, alt işverenin çalışanlarının sağlığından ve güvenliğinden müteselsilen (birlikte) sorumludur.

Bu ortak kurulların başarılı olabilmesi için, alt işveren temsilcilerinin göstermelik olarak değil, aktif bir şekilde karar alma süreçlerine katılması gerekir. Özellikle alt işveren bünyesindeki çalışanların sağlık gözetimlerinin eksiksiz yapılması için, süreci yönetecek hekimlerin İşyeri Hekimliği Kursu sürecini tamamlamış, sahaya ve mevzuata hâkim profesyoneller olması hayati önem taşır. Ortak kurullarda alınan kararların uygulanıp uygulanmadığı, düzenli saha denetimleri ve tutanaklarla kayıt altına alınmalıdır.

İSG Kurulunda Kimler Yer Alır? (Üye Yapısı ve Görev Dağılımı)

İSG kurulu, farklı disiplinlerden ve hiyerarşik kademelerden gelen üyelerin bir araya geldiği çok sesli bir yapıdır. Kurulun başkanı istisnasız olarak işveren veya işveren vekilidir. Kurulun sekreteryasını ise iş güvenliği uzmanı yürütür. İş güvenliği uzmanının tam zamanlı çalışmadığı durumlarda sekreterya görevi, insan kaynakları, personel, sosyal işler veya idari ve mali işleri yürütmekle görevli bir kişi tarafından üstlenilir. Ancak ideal olan, teknik dokümantasyonun ve gündemin uzman tarafından yönetilmesidir.

Kurulun diğer zorunlu üyeleri arasında; işyeri hekimi, bulunması halinde sivil savunma uzmanı, formen, ustabaşı veya usta, ve çalışan temsilcisi yer alır. Formen veya ustabaşının seçimi, o işyerindeki formen ve ustabaşıların kendi aralarında yapacakları seçimle belirlenir. Seçimle belirlenemiyorsa işveren tarafından atanır. Çalışan temsilcisi ise işyerinde yapılan demokratik bir seçimle belirlenmiş olmalıdır. Sendika bulunan işyerlerinde, sendika baştemsilcisi doğal çalışan temsilcisi olarak kurulda görev alır.

• İşveren veya İşveren Vekili (Kurul Başkanı)
• İş Güvenliği Uzmanı (Kurul Sekreteri)
• İşyeri Hekimi
• İnsan Kaynakları, Personel, Sosyal İşler veya İdari İşler Yöneticisi
• Bulunması Halinde Sivil Savunma Uzmanı
• Formen, Ustabaşı veya Usta
• Çalışan Temsilcisi (Birden fazlaysa baş temsilci)

Kurul üyelerinin bu kadar çeşitli olmasının temel nedeni, işyerindeki risklerin her açıdan değerlendirilebilmesidir. Bir makinenin teknik riskini iş güvenliği uzmanı analiz ederken, o makinenin kullanımındaki ergonomik zorlukları veya operatörün yaşadığı stresi en iyi çalışan temsilcisi veya ustabaşı ifade edebilir. Bu yapının sağlıklı işlemesi için tüm üyelerin asgari düzeyde İSG kültürüne sahip olması gerekir. Bu bağlamda, çalışan temsilcilerinin ve diğer personelin Temel İSG Eğitimi standartlarına uygun olarak eğitilmesi, kurulun verimliliğini doğrudan artırır.

Kurulun Toplanma Süreleri ve Karar Alma Mekanizması

İSG kurullarının toplanma periyotları, işyerinin yer aldığı tehlike sınıfına göre mevzuatla kesin olarak belirlenmiştir. Kurul, çok tehlikeli sınıfta yer alan işyerlerinde ayda en az bir kez, tehlikeli sınıfta yer alan işyerlerinde iki ayda en az bir kez, az tehlikeli sınıfta yer alan işyerlerinde ise üç ayda en az bir kez toplanmak zorundadır. Ancak bu süreler asgari sürelerdir; kurul, acil bir durum, ölümlü veya uzuv kayıplı bir iş kazası, ciddi bir ramak kala olayı veya işyerinde köklü bir teknoloji değişikliği yaşandığında olağanüstü toplanabilir ve toplanmalıdır.

Toplantı gündemi, sekreter (genellikle İSG uzmanı) tarafından başkanın onayı ile belirlenir ve toplantıdan en az 48 saat önce tüm üyelere yazılı olarak veya elektronik ortamda bildirilir. Gündem maddeleri oluşturulurken çalışan temsilcilerinin ve diğer üyelerin önerileri mutlaka dikkate alınmalıdır. Kurul, üye tam sayısının salt çoğunluğu ile toplanır ve katılanların salt çoğunluğu ile karar alır. Çekimser oy kullanılamaz. Oyların eşitliği halinde, kurul başkanının (işveren veya vekili) oyu kararı belirler.

Alınan tüm kararlar, toplantı tutanağına eksiksiz bir şekilde işlenir ve toplantıya katılan tüm üyeler tarafından imzalanır. Karara katılmayan veya muhalefet eden üyeler, itiraz gerekçelerini tutanağa yazarak imzalama hakkına sahiptir. Bu tutanaklar, olası bir Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı denetiminde veya bir iş kazası sonrası adli soruşturmada işverenin ve İSG profesyonellerinin yasal sorumluluklarını yerine getirdiğini ispatlayan en güçlü resmi belgelerdir.

İSG Kurulunun Temel Görevleri ve Yasal Sorumlulukları

İSG kurulunun görevleri, sadece toplantı yapıp tutanak imzalamanın çok ötesindedir. Kurulun ilk ve en önemli görevi, işyerinin niteliğine uygun bir İSG İç Yönergesi taslağı hazırlamak ve bunu işverenin onayına sunmaktır. Bu iç yönerge, işyerindeki güvenlik kurallarının anayasası niteliğindedir. Ayrıca kurul, işyerinde yapılan risk değerlendirmesi çalışmalarını incelemek, tehlikeleri kaynağında yok edecek tedbirleri belirlemek ve bu tedbirlerin uygulanıp uygulanmadığını sahada izlemekle yükümlüdür.

İş kazaları, meslek hastalıkları ve ramak kala olayları kurulun en kritik gündem maddeleridir. Kurul, meydana gelen her olayı derinlemesine inceler, kök neden analizi yapar ve benzer olayların tekrarlanmaması için düzeltici ve önleyici faaliyetler (DÖF) planlar. Çalışanların İSG eğitimlerinin planlanması, yıllık eğitim programlarının onaylanması ve eğitimlerin etkinliğinin ölçülmesi de kurulun yetki alanındadır. Özellikle çok tehlikeli sınıfta yer alan ve belge yenileme dönemi gelen uzmanların A Sınıfı İş Güvenliği Uzmanı Eğitimi veya vize süreçlerini takip etmeleri, kurula sunacakları teknik bilginin güncelliği açısından elzemdir.

İSG Kurulu kararları işveren için tavsiye değil, bağlayıcı birer talimattır. İşveren, mevzuata uygun olarak alınan kararları uygulamak ve uygulanması için gerekli bütçe ile zamanı tahsis etmek zorundadır.

Kurul ayrıca, işyerinde yangın, doğal afet, sabotaj ve tehlikeli kimyasal sızıntısı gibi acil durumlar için hazırlanan acil durum planlarını inceler, tatbikatların düzenli yapılmasını sağlar ve acil durum ekiplerinin performansını değerlendirir. Tüm bu görevler, kurulun işyerindeki güvenlik iklimini belirleyen en üst düzey icra organı olduğunu açıkça göstermektedir. Kurulun etkin çalışması, iş kazası oranlarını dramatik ölçüde düşüren en önemli faktörlerden biridir.

Kurul Üyelerinin Eğitim İhtiyaçları ve Yetkinlik Gelişimi

İSG kurulunun başarılı olabilmesi için, üyelerin neyi, nasıl ve hangi standartlarda değerlendireceklerini bilmeleri şarttır. Bu nedenle İSG Kurulları Hakkında Yönetmelik, kurul üyelerine özel bir eğitim verilmesini zorunlu kılar. Bu eğitim; kurulun görev ve yetkileri, iş sağlığı ve güvenliği mevzuatı, sık rastlanan iş kazaları ve meslek hastalıklarının nedenleri, risk değerlendirmesi prensipleri, acil durum önlemleri ve iletişim teknikleri gibi hayati konuları kapsamalıdır.

Kurul üyelerinin eğitimi, işverenin sorumluluğundadır ve bu eğitimler işyerindeki İSG profesyonelleri tarafından verilebileceği gibi, yetkili eğitim kurumlarından da hizmet alınarak gerçekleştirilebilir. Eğitimin kalitesi, toplantılarda alınan kararların kalitesini doğrudan etkiler. Eğitimsiz bir kurul, sadece çay içilip kâğıt imzalanan bir ritüele dönüşür. Kurulda yer alan ve sağlığın korunması süreçlerine destek veren sağlık personelinin Diğer Sağlık Personeli (DSP) Kursu ile yetkinlik kazanması, tıbbi gözetim kararlarının çok daha profesyonel alınmasını sağlar.

Değişen mevzuatlara ve yeni teknolojilere uyum sağlamak adına, kurul üyelerinin eğitimleri periyodik olarak yenilenmelidir. Özellikle işyerinde yeni bir üretim bandı kurulduğunda, yeni bir kimyasal kullanılmaya başlandığında veya ciddi bir iş kazası atlatıldığında, kurula yönelik spesifik tazeleme eğitimleri organize edilmelidir. Bu sürekli öğrenme döngüsü, işletmenin İSG olgunluk seviyesini sürekli yukarı taşır.

Kurul Toplantılarında En Sık Yapılan Hatalar ve Pratik Çözümler

Yılların getirdiği saha denetimi ve danışmanlık tecrübelerimizle gözlemlediğimiz üzere, İSG kurulları kurulurken veya işletilirken bazı kronik hatalar tekrarlanmaktadır. Bu hataların başında, kurulun sadece bir yasal zorunluluğu savuşturmak amacıyla toplanması gelir. Toplantıların ayaküstü yapılması, gündem maddelerinin önceden üyelere bildirilmemesi ve toplantı tutanaklarının kopyala-yapıştır yöntemiyle bir önceki aydan devşirilmesi, olası bir müfettiş denetiminde veya kaza soruşturmasında işvereni tamamen savunmasız bırakır.

Bir diğer yaygın hata, çalışan temsilcilerinin ve ustabaşıların toplantılarda pasifize edilmesidir. İşveren veya vekilinin otoriter bir tutum sergilediği kurullarda, sahadaki gerçek sorunlar masaya yatırılamaz. Çalışan temsilcisi, arkadaşlarının şikayetlerini veya gördüğü riskleri dile getirmekten çekinirse, kurulun varlık amacı ortadan kalkar. Çözüm, kurul başkanının (işverenin) toplantıyı demokratik bir moderatörlük anlayışıyla yönetmesi ve sahadan gelen bildirimleri takdir ederek teşvik etmesidir.

Pratik bir kontrol listesi (checklist) oluşturarak bu hataların önüne geçmek mümkündür. Toplantıdan 48 saat önce gündemi mail veya pano yoluyla duyurun. Toplantıda bir önceki ay alınan kararların gerçekleşme durumunu (aksiyon takibi) ilk gündem maddesi yapın. Gerçekleşmeyen kararların nedenlerini sorgulayın ve sorumlulara yeni termin süreleri atayın. Kararları yazarken 'Önlem alınmasına' gibi muğlak ifadeler yerine, 'A bandındaki pres makinesine 15.10.2024 tarihine kadar çift el kumanda sistemi takılmasına, sorumlunun Bakım Müdürü X kişisi olduğuna' şeklinde somut, ölçülebilir ve sorumlusu belli ifadeler kullanın. Bu disiplin, İSG kurulunu işletmenizin en verimli yönetim araçlarından biri haline getirecektir.